گازە نایابەکان (دەگمەنەکان)

Published from Blogger Prime Android App
گازی بەرز، هەریەکێک لەو حەوت توخمە کیمیاییەی کە گروپی ١٨ (VIIIa)ی خشتەی خولی پێکدەهێنن. توخمەکان بریتین لە هیلیۆم (He)، نیۆن (Ne)، ئارگۆن (Ar)، کریپتۆن (Kr)، زینۆن (Xe)، ڕادۆن (Rn) و ئۆگانێسۆن (Og). گازە بەرزەکان گازی بێ ڕەنگ و بێ بۆن و بێ تام و نەسووتێنەرن. بە شێوەیەکی نەریتی لە خشتەی خولییدا بە گروپی ٠ ناوزەد کراون چونکە بۆ دەیان ساڵ دوای دۆزینەوەیان پێیان وابوو کە ناتوانن بە ئەتۆمەکانی ترەوە ببەستنەوە؛ واتە ئەتۆمەکانیان نەیانتوانی لەگەڵ ئەتۆمەکانی توخمەکانی تر یەکبگرن و پێکهاتەی کیمیایی دروست بکەن. پێکهاتەی ئەلیکترۆنییان و دۆزینەوەی ئەوەی کە هەندێکیان بەڕاستی ئاوێتە پێکدەهێنن، بووەتە هۆی ناونانی گونجاوتر، گروپی ١٨.

کاتێک ئەندامانی گروپەکە دۆزرانەوە و دەستنیشانکران، وا بیردەکرایەوە کە لەڕادەبەدەر دەگمەنن، هەروەها لەڕووی کیمیاییەوە بێهێزن، هەربۆیە پێیان دەگوترا گازە دەگمەنەکان یان بێهێزەکان. بەڵام ئێستا زانراوە کە چەندین لەو توخمانە لەسەر زەوی و لە باقی گەردووندا تاڕادەیەک زۆرن، بۆیە ناونانی دەگمەن چەواشەکارانەیە. بە هەمان شێوە بەکارهێنانی زاراوەی بێهێز ئەو کەموکوڕییەی هەیە کە واتای پاسیڤیتی کیمیایی دەدات، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات کە پێکهاتەکانی گروپی ١٨ ناتوانرێت دروست ببن. لە کیمیا و کیمیادا وشەی نۆبڵ لە مێژە واژۆی دوودڵی کانزاکان دەکات، وەک زێڕ و پلاتینۆم، بۆ ئەوەی کارلێکی کیمیایی ئەنجام بدەن؛ بە هەمان مانا بۆ ئەو کۆمەڵە گازە دەگونجێت کە لێرەدا داپۆشراون.

زۆری گازە بەرزەکان کەم دەبێتەوە لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ئەتۆمیان. هیلیۆم زۆرترین توخمە لە گەردووندا جگە لە هایدرۆجین. هەموو گازە بەرزەکان لە بەرگەهەوای زەویدا هەن و جگە لە هیلیۆم و ڕادۆن، سەرچاوەی سەرەکی بازرگانییان هەوایە، کە لێیەوە بە شلکردنەوە و تەقاندنی بەشەکی بەدەست دەهێنرێن. زۆربەی هیلیۆم بە شێوەیەکی بازرگانی لە هەندێک بیری گازی سروشتی بەرهەم دەهێنرێت. بەزۆری ڕادۆن وەک بەرهەمی شیبوونەوەی تیشکدەرانەی پێکهاتەکانی ڕادیۆم جیا دەکرێتەوە. ناوکی ئەتۆمەکانی ڕادیۆم بە دەردانی وزە و تەنۆلکەکان، ناوکی هیلیۆم (گەردیلەکانی ئەلفا) و ئەتۆمی ڕادۆن لەخۆوە دەشێوێن. هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی گازە بەرزەکان لە خشتەکەدا هاتووە.

نموذج الاتصال