ئەسپ گیاندارێکی جێی سەرنجە کە بە درێژایی هەزاران ساڵە ڕۆڵێکی بەرچاویان لە مێژوو و کولتووری مرۆڤدا هەبووە. ئەسپەکان لە بەکارهێنانی پراکتیکی لە گواستنەوە و کشتوکاڵدا تا ئامادەبوونی ڕەمزییان لە هونەر و ئەدەبدا، جێپەنجەیەکی نەسڕاوەیان لەسەر کۆمەڵگاکانی جیهان بەجێهێشتووە.
گرنگی مێژوویی و کولتووری: ١.
1. **گواستنەوە:** ئەسپ بە درێژایی مێژوو لە ئاسانکاری گواستنەوەدا زۆر گرنگ بووە. ئەوان وەک شێوازی گەشتکردنی جێی متمانە بۆ بازرگانی و گەڕان و پەیوەندیکردن بوون، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو خێرایی گەشەسەندنی مرۆڤایەتی خێراتر کرد.
2. **کشتوکاڵ:** پێش هاتنی ئامێرەکان ئەسپ لە کشتوکاڵ و کێڵانی کێڵگە و ڕاکێشانی عەرەبانە و ئەنجامدانی ئەرکی جۆراوجۆر کە یارمەتی خۆراکدانی کۆمەڵگاکان دەدا زۆر گرنگ بوو.
3. **جەنگ:** ئەسپ ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە شەڕی کۆن و سەدەی ناوەڕاستدا، سەربازەکانی دەبردە ناو شەڕ و ڕێگەی دەدا جوڵەی زیاتر لە بەرەکانی شەڕدا.
4. **هێمای کولتووری:** ئەسپەکان لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا گرنگییەکی کولتوورییان هەیە. ئەوان هێمای دەسەڵات و ئازادی و هێزن لە ئەفسانە و ئایینە جۆراوجۆرەکاندا. لە هەندێک کولتووردا ئەسپ پەیوەستە بە خوداوەند و پاڵەوان و بوونەوەرە ئاسمانییەکانەوە.
5. **وەرزش و کات بەسەربردن:** وەرزشی ئەسپسواری، وەک پێشبڕکێی ئەسپ، بازدانی نمایش، و ڕووداوەکانی ڕۆدیۆ، بۆ چەندین نەوە بینەرانی سەرسام کردووە. ئەسپەکان بەردەوامن لە بوون بە سەرچاوەی کات بەسەربردن و ڕۆحی کێبڕکێ.
6. **هاوڕێیەتی:** سروشتی نەرم و نیان و توانای دروستکردنی پەیوەندی ئەسپەکان لەگەڵ مرۆڤدا وای لێکردوون هاوەڵێکی خۆشەویست و ئاژەڵی چارەسەرکردن بن. چارەسەری ئەسپ بە سوودی چارەسەری بۆ ئەو کەسانە ناسراوە کە کێشەی جەستەیی و سۆزدارییان هەیە.
7. **هونەر و ئەدەب:** ئەسپ ئیلهامبەخش بووە بۆ بەرهەمە هونەری و ئەدەب و ئەفسانە بێشومارەکان. لە تابلۆی ئەشکەوتە کۆنەکانەوە تا دەگاتە پەیکەری کلاسیک و ڕۆمانی مۆدێرن، بەردەوامن لە گرتنی خەیاڵی ئافرێنەران.
ڕەگەز و تایبەتمەندییەکانی: ١.
ئەسپەکان لە جۆری جیاوازدا دێن، هەریەکەیان تایبەتمەندی جیاوازیان هەیە کە بۆ مەبەستی تایبەت دەگونجێت. هەندێک لە جۆرەکان بە هێز و بەرگەگرتنی ناسراون، گونجاون بۆ کاری کێڵگە و ڕاکێشانی باری قورس. هەندێکی تر بەهۆی خێراییەکەیانەوە بەنرخن، ئەمەش وایکردووە لە پێشبڕکێکاندا بەناوبانگ بن. سەرەڕای ئەوەش، جۆرەکانیش هەن کە گونجاون بۆ سواربوون و وەرزش و تەنانەت چارەسەریش بەهۆی میزاجی نەرمیانەوە.
تەحەددیات و پاراستن:
لە سەردەمی مۆدێرن ئەسپ لە شتێکی بنەڕەتییەوە بۆ ژیانی ڕۆژانە گۆڕاوە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ مەبەستی کات بەسەربردن و کێبڕکێ بەکاردەهێنرێت. بەڵام نیگەرانی بەردەوام هەیە کە پەیوەندی بە خۆشگوزەرانی ئەسپەکانەوە هەیە، شێوازەکانی بەخێوکردنی بەرپرسیارانە، و دڵنیابوون لە چاودێریکردنی دروست بۆ ئەسپەکانی خانەنشین یان نەخوازراو.
هەروەها دانیشتوانی ئەسپەکان بەهۆی لەدەستدانی شوێنی نیشتەجێبوون و گۆڕانکارییەکانی ژینگەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە. لە هەندێک حاڵەتدا هەوڵ دەدرێت بۆ پاراستن و پاراستنی هەندێک جۆری ئەسپ کە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە.
لە کۆتاییدا دەڵێین ئەسپ میراتێکی هەمیشەیی لەسەر شارستانیەتی مرۆڤایەتی بەجێهێشتووە. بەشدارییە مێژووییەکانیان، هێمای کولتووری و ئەو پەیوەندییەی کە لەگەڵ مرۆڤەکاندا هاوبەشیان هەیە، وایان لێدەکات بەشێکی ناوازە و بەنرخی میراتی جیهانیمان بن.